Alüminyum boru veya lama seçerken ölçünün hangi kesiti tarif ettiğini ve belirtilen ağırlığın metreye mi, parçaya mı ait olduğunu bilmek gerekir. Boruda dış çap ile et kalınlığı, lamada en ile kalınlık birlikte okunur. Boy ve malzemenin yoğunluğu da eklendiğinde teorik ağırlık hesaplanabilir. Böylece benzer görünen iki ölçünün malzeme miktarı karşılaştırılabilir; kesilecek parçanın toplam ağırlığı için gerekli bilgiler belirlenir.
Alüminyum Boru ve Lama Ölçüleri Nasıl Okunur?
İlk adım, ölçülerin birimini ve sırasını netleştirmektir. Bir kesit ölçüsü ile parça boyu aynı bilgi değildir; ikisinin de ayrı yazılması karışıklığı önler.
Boruda Dış Çap, İç Çap ve Et Kalınlığı
Dairesel kesitli bir boruda dış çap D, iç çap d, et kalınlığı t ile gösterilsin. Et kalınlığı, dış yüzey ile iç yüzey arasındaki malzeme kalınlığıdır. Karşılıklı iki duvar bulunduğu için ilişki şöyledir:
d = D − 2t
Örneğin dış çapı 40 mm, et kalınlığı 2 mm olan bir borunun hesaplanan iç çapı 36 mm'dir. Buradaki 40 × 2 mm ifadesi, dış çap × et kalınlığı sırasıyla kullanılmıştır. Teknik çizimde farklı bir gösterim varsa açıklaması esas alınır.
Yalnızca “40 mm boru” demek, kesitte ne kadar alüminyum bulunduğunu belirlemeye yetmez. Aynı dış çapta et kalınlığı değiştiğinde iç çap ve ağırlık da değişir.
Lamada En, Kalınlık ve Boy
Dikdörtgen kesitli alüminyum lama ölçüleri en, kalınlık ve boyla tanımlanır. Örneğin 40 mm eninde, 5 mm kalınlığında, 2 m boyunda bir lama için üç değer de ayrı belirtilmelidir. En ile kalınlık kesit alanını, boy ise toplam malzeme miktarını belirler.
40 × 5 mm ile 40 × 10 mm lama aynı ene sahiptir; ikinci örneğin kesit alanı iki kattır. Malzeme ve boy aynı tutulursa teorik ağırlık da iki katına çıkar. Bu karşılaştırma, kesitteki malzeme miktarını gösterir; parçanın uygulamaya uygunluğunu tek başına açıklamaz.
Ölçü Listesi ile Malzeme Bilgisi Nasıl Ayrılır?
Ölçü, parçanın geometrisini; 6082-T6 gibi bir ifade ise malzeme tanımını belirtir. Bir ürünün yalnızca “alüminyum lama” olarak adlandırılması, ölçüsünü veya tüm teknik özelliklerini tanımlamaz. Bu nedenle kesit bilgisi ile malzeme kodu aynı satırda, birbirinden anlaşılır biçimde ayrılarak yazılmalıdır.
Bir tedarikçinin verdiği ölçü aralığı da bütün piyasada geçerli bir standart liste olarak okunmamalıdır. İstenen en ve kalınlığın bulunabilirliği, seçilen malzeme ve ürün bilgisiyle birlikte kontrol edilir. Boru için de dış çap ve et kalınlığı ayrı ayrı belirtilir.
Ölçüleri benzer iki seçenek değerlendirilirken önce geometrik karşılaştırma yapılabilir. Kullanım kararı aşamasında malzeme bilgisi, teknik çizim ve varsa sistemin tanımladığı parça ölçüsü birlikte ele alınır. Böylece ölçü eşitliği ile teknik uygunluk birbirine karıştırılmaz.
Alüminyum Boru ve Lama Ağırlığı Nasıl Hesaplanır?
Ağırlık hesabında kesit alanı, boy ve yoğunluk kullanılır. Aşağıdaki bağıntılarda kesit alanı A için mm², boy L için metre, yoğunluk ρ için g/cm³ birimi seçilmiştir. Bu birimlerle teorik ağırlık kilogram cinsinden bulunur:
Ağırlık (kg) = A × L × ρ / 1000
Yoğunluk, hesaplanan malzemeye ait teknik bilgiden alınmalıdır. Buradaki ρ bir değişkendir; bütün alüminyum alaşımlarına tek bir kesin değer atamaz. Bir metrelik ağırlık hesaplanacaksa L yerine 1 yazılır.
Lama İçin Kesit ve Ağırlık Hesabı
En b, kalınlık h olduğunda dolu dikdörtgen kesitin alanı A = b × h olur. 40 × 5 mm örneğinde alan 200 mm²'dir. İki metre boy için işlem şöyle yazılır:
Ağırlık = 40 × 5 × 2 × ρ / 1000 = 0,400 × ρ kg
Buradaki 0,400 tek başına parçanın kilogram ağırlığı değildir; yoğunlukla çarpılacak katsayıdır. Aynı kesitten beş eşit parça istenirse önce bir parçanın ağırlığı bulunur, ardından beşle çarpılır. Parça boyu değiştiğinde hesap da yeni boyla tekrarlanır.
Yuvarlak Boru İçin Kesit ve Ağırlık Hesabı
Boru kesitinde ortadaki boşluk çıkarılır. Dış ve iç çaplar biliniyorsa alan A = π × (D² − d²) / 4 bağıntısıyla hesaplanır. Et kalınlığı verilmişse önce d = D − 2t kullanılır.
40 × 2 mm boruda iç çap 36 mm, alüminyum kesit alanı yaklaşık 238,76 mm² olur. Bir metrelik teorik ağırlık 0,23876 × ρ kg şeklindedir. Hesap, dairesel kesitli ve et kalınlığı eşit boru içindir; farklı kesitli profillerde o kesite ait alan kullanılmalıdır.
Bir Metrelik Boru ve Lama Örnekleri
Aşağıdaki ölçüler hesaplamayı göstermek için seçilmiştir; bir stok listesi oluşturmaz. Tüm satırlarda boy 1 m'dir. Yoğunluk g/cm³ birimiyle kullanıldığında ağırlıklar tablodaki bağıntılarla bulunur.
| Örnek Kesit | Kesit Alanı (mm²) | Teorik Ağırlık (kg/m) |
|---|---|---|
| Lama 40 × 5 mm | 200 | 0,200 × ρ |
| Lama 40 × 10 mm | 400 | 0,400 × ρ |
| Boru 40 × 2 mm | Yaklaşık 238,76 | Yaklaşık 0,239 × ρ |
| Boru 40 × 3 mm | Yaklaşık 348,72 | Yaklaşık 0,349 × ρ |
Tabloda aynı dış çaptaki borunun et kalınlığı 2 mm'den 3 mm'ye çıktığında kesit alanının arttığı görülür. Artış oranı yalnızca kalınlık oranıyla bulunmaz; iç boşluğun küçülmesi de hesaba girer. Lamada ise en sabit kaldığında alan, kalınlıkla aynı oranda değişir.
Metre ağırlığı ile parça ağırlığını ayırmak da önemlidir. kg/m değeri, 2 m uzunluk için ikiyle, 0,5 m uzunluk için 0,5 ile çarpılır. Milimetre verilen bir kesim boyu önce metreye çevrilir: 500 mm, 0,5 m'dir.
Kesim ve Uygulama İçin Hangi Ölçüler Belirtilmeli?
Kesim talebinde kesit ölçüsü kadar bitmiş parça boyu ve adet de açık olmalıdır. Birimleri her değerin yanında göstermek, teklif ile üretim çizimi arasındaki belirsizliği azaltır. Örnek bir bilgi sırası şöyle kurulabilir:
- Boru: dış çap × et kalınlığı, parça boyu, adet ve malzeme kodu.
- Lama: en × kalınlık, parça boyu, adet ve malzeme kodu.
- Her ikisi için: istenen boy toleransı ve varsa teknik çizim.
Teorik ağırlık hesabı, kesim için ayrılacak toplam malzeme miktarıyla aynı değildir. Bitmiş parçaların toplam boyuna ek olarak kesim kaybı ve işleme payı da tedarik planında ayrıca değerlendirilir. Hesaptaki ölçüler nominal değerlerse gerçek tartımın birebir aynı çıkması beklenmemelidir.
Örneğin Başak'ın korkuluk sistemleri için yapılacak bir ölçü değerlendirmesinde, profil ve montaj ayrıntıları da dikkate alınır. Boru veya lamanın kilogram değeri tek başına sistem uyumunu göstermez. Uygun bir ölçü tanımı kesiti, boyu ve malzemeyi açıklar; ağırlık hesabı da bu tanım üzerinden yapılır.
